“PROCES” F. KAFKA

Kompozycja powieści

• chronologiczna fabuła
• układ zdarzeń przejrzysty, skoncentrowany wokół głównego wątku procesu
• akcja zmierza ku katastrofie, którą jest śmierć bohatera
• jasny układ wydarzeń, pewna schematyczność bohaterów, pozorna logika świata przedstawionego, który ujawnia swą absurdalność - to wszystko skłania do posz ukiwania ukrytego sensu opisywanych sytuacji
• “Proces” jako parabola, czyli utwór, w którym dosłowne znaczenia są jedynie ilustracją pewnych uniwersalnych prawd, ukazanych obrazowo, za pomocą prz y kładowej fabuły i postaci.
• schematyczność
• dwie płaszczyzny interpretacyjne: metaforyczna i realistyczna
• pozorna logika świata przedstawionego, brak konkretyzacji czasowej i przestrze nnej

Realizm

• racjonalne, roz umne, zgodne z rzeczywistością przedstawienie świata
• realizm zakłada prezentację człowieka w jego codzienności
• narrator jest wszechwiedzący, on przedstawia świat
• zdarzenia fikcyjne zgodne z prawdopodobieństwem
• motywacja bohatera ma charakter psychologiczny i zdeterminowana jest sytuacjami spo łecznymi w jakich się znajduje
• bohaterzy są niejednokrotnie typowi dla swojego środowiska
• komunikatywność języka
• wydarzenia ułożone chronologicznie, związek przyczynowo skutkowy
• nie ma jasnego zakończenia
• bohaterowie to zarówno postacie pierwszo jak i drugo planowe

Kafka odchodzi od realizmu jako naśladowania rzeczywistości. Kreuje nową rzecz y wistość, która nie jest zgodna z prawdą. Główny bohater Józef K. jest typowy, bez życia wewnętrznego. Jest on postacią szczególnie ubogą. Zredukowany zostaje do prostych reakcji i odr uchów.

Proces to ilustracja pewnych uniwersalnych prawd. Sens utworu jest ukryty i metafo ryczny. W Procesie świat przedstawiony pozbawiony jest sensu. Józef K. nie wie za co został oskarżony. Cały świat utworu podporządkowany jest proces owi.

Proces to parabola niewiadomej losu, samotności człowieka wobec świata, który ujawnia człowieka jako bezduszny mechanizm. Bezsilność, bezradność. Człowiek jest podporządkowany prawu. Bezsilność jednostki pozbawionej praw. Władza jest ni eomylna.

“NA ZACHODZIE BEZ ZMIAN” E. M. REMARQUE

• wojna jest upiorna
• odwrócenie systemu wartości
• to co jest niemoralne, niedopuszczalne, nieetyczne w normalnym świecie, na wojnie jest normalne

“ZIEMIa PLANETa LUDZI” A. de SAINT-EXUPERY - humanizm

• poznać człowieka
• miłość do człowieka, bezinteresowna
• chęć poznania, ciekawość
• miłość do życia

Dzięki głównemu bohaterowi autor przedstawił swoje losy podczas pracy lotnika. Latał na samolotach przewożąc paczki. Chęć poznania świata z innej strony, z góry, skąd nikt go jeszcze nie widział. To nim kierowało. Podczas lotów przeżył wraz z k o legami wiele katastrof. Za każdym razem miłość do życia, chęć przetrwania i odkr y wania świata na nowo kazała im przeżyć. Walka z samym sobą. Przeżycie katastrofy sprawiło, ze są silniejsi od okoliczności, które skazały ich na śmierć. Miejsca odoso b nione tj. Sahara, czy śnieżne góry ukazują wartość człowieka. Stanowią one także groźbę śmierci, są dla niego żywiołem tak samo jak niebo po którym lata. Pisarz - pilot mógł spojrzeć na ziemię z lotu ptaka, zmierzyć się z siłą natury. Koleżeństwo, przyjaźń, głęboki szacunek dla ludzkiego życia.

“KOMU BIJE DZWON” E. HEMINGWAY - behawioryzm

• Hemingway obserwuje człowieka z zewnątrz
• ukazanie człowieka zmagającego się z przeciwnościami losu, w sytuacji podejm owania trudnych decyzji
• rozważania natury moralnej, filozoficznej są przedstawione poprzez fabułę i szybko prz e biegającą akcję
• bohaterem jest mężczyzna, mocny, konsekwentnie postępujący, szlachetny, nie ulega przeznaczeniom losu lecz stara się z nimi zmierzyć nawet jeśli wie, że go przerastają i ma świadomość porażki, podejmuje ryzyko, stawia czoło przeciwn o ściom, jest w stanie zapanować nad emocjami i uczuciami. Główny bohater staje przed koniecznością podjęcia decyzji, postrzeżenia złożoności sytuacji. Jest czł o wiekiem nieustępliwym, oddanym sprawie. Jordan to człowiek refleksyjny, ceni człowieka jako istotę, ceni sobie ludzkie życie i wszystko to co może ono dosta r czyć. Jest to człowiek szlachetny i uczciwy. Łączy w sobie irracjonalizm z uczucio wością. Optymistycznie patrzy na świat. Stara się nie ulegać rzeczywistości. Czł o wiek jest w stanie zapanować nad em ocjami i uczuciami.

“MISTRZ I MAŁGORZATA” M. BUŁHAKOW - powieść par abola

• jest to powieść fantastyczna, miłosna, rea listyczna
• realizm podszyty jest groteską
• służy również kompromitacji wielu cech
• wszystkie sposoby wykorzystania groteski służą temu aby jeszcze bardziej uw i docznić wady
• ilustruje zmiany systemu wartości, chaos
• realizm powieści jest podszyty groteską aby wprowadzić schematyzm - parabolizm
• groteska Bułhakowa umożliwiła ominięcie ówczesnej cenzury

Kompozycja

• powieść złożona treściowo i kompozycyjnie
• przedstawienie wielości problemów osiągnął Bułhakow dzięki niejednorodności narracji
• narrator opowiada jednocze śnie jakby o trzech różnych rzeczywistościach

I - realistycznie, satyrycznie i groteskowo ukazana Moskwa i jej mieszkańcy

II - ma charakter baśniowy i fantastyczny, powstaje dzięki obecności Wolanda-szatana i jego świty

1. opowiadana we fragmentach histori a Piłata i Jeszui Ha-Nocri, nawiązująca do ewangelii, ale różna od niej

Problematyka

metafizyczna

wynika ze złożoności świata przedstawionego. Bułhakow dowodzi, ze uzasadnieniem dla świata realnego jest istniejący poza nim porządek boski, który decyduje o uni wersalnym charakterze pewnych wartości (takich jak: wolność, odwaga, miłość). Odrzucenie tych wartości sprawia, ze świat traci sens, popada w chaos

moralna

wiąże się z oceną działań postaw bohaterów. Pytanie o to, co jest dobre, a co złe, sugeruje już sama obecność sz atana

egzystencjalna

wiąże się z refleksją na temat życia, jego sensu, wartości. Problem ten dotyczy zaró wno jednostek jak i zbioro wości

psychologiczna

opiera się na zainteresowaniu indywidualnymi problemami bohaterów, ich psychiką, złożonością ich przeżyć, pragnień, przyczynami ich chorób psychicznych. Charakt erystyce psy chologicznej B. poddaje m.in. Małgorzatę, Mistrza, Piłata

społeczno-polityczna

wynika z przedstawienia Moskwy jako stolicy państwa totalitarnego. Pisarz ukazuje, w jaki sposób system totalitarny wpływa na życie społeczne i indywidualne

kulturalna

wiąże się z zainteresowaniem sytuacją artysty i sztuki w państwie totalitarnym. Można odnaleźć także rozważania na temat tego, czym jest prawdziwa sztuka i co dec y duje o jej wartoś ci

obyczajowa

wyraża się w szczególności, często satyrycznych opisów codziennego życia mieszkańców Moskwy, ich przyzwyczajeń, pracy, zainteresowań, reakcji

Artysta i jego dzieło

Bułhakow rozważa jakie miejsce w systemie totalitarnym zajmuje artysta i jaką pełni rolę. Artyści świadomie godzą się na ustępstwa, jak wszyscy poddani są presji cenz ury. Dobro wolnie rezygnują z krytycyzmu i poszukiwania prawdy, o którą właśnie jako

artyści powinni się upominać. Są zdolni wystąpić przeciw artystom niezależnym, jeżeli będzie wymagała tego władza. Za tę lojalność mają zapewniony byt, poczucie bezpi e czeństwa, wygodę i prawo drukowania swoich utworów. Sztuka oficjalna , popierana i wspomagana przez państwo, jest tak samo zakłamana i nieautentyczna jak cały sy s tem. Bułha kow neguje jak ąkolwiek wartość takiej twórczości.

Mistrz jest autorem jednej książki: opowiadającej historię Piłata i Jeszui Ha-Nocri. Wielkość tego dzieła polega na tym, że wyraża ono uniwersalną prawdę o Bogu, człowieku i niekwestionowanych wartościach. Prawdziwość opowiadanej przez M i strza historii potwierdza to, że ma wpływ na czytelnika, wywołuje sprzeciw wobec złego, zakłamanego systemu. Dzieło to odzwierciedla prawdziwe tęsknoty człowieka, ujawnia jego obawy, słabość, ale też pragnienie dobra, odwagi, poszukiwanie Boga jako uosobienia wartości, bez których życie traci sens. Udowadnia, ze w człowieku jest dobro, ale jest ono wciąż wystawiane na próbę. Obrona wartości - zwłaszcza w systemach zniewolenia i zakłamania - wymaga odwagi. Mistrz za swoje dzi e ło zostaje napiętnowany, wykluczony z grona szanowanych i docenianych literatów. Dzieło opa r te na prawdzie i innych wartościach czyni Mistrza wie lkim.

Walka dobra ze złem

• w powieści szatan jest dobry
• walka dobra ze złem ma wymiar etyczny

Współczesny świat Rosji lat 20/30

Moskwa jest ukazana przez Bułhakowa jako miasto ilustrujące problemy współcz e snego świata. Pozostaje ona pod presją rządów totalitarnych (dyktatorskich), zniew a lających społeczeństwo za pomocą narzuconej obowiązkowo ideologii, rozbudowanego aparatu policyjnego, ingerencji w życie prywatne. Obecność systemu totalitarnego nie ujawnia się bezpośrednio. Bułhakow sk u pia uwagę na jego skutkach.

Przedstawiona w powieści rzeczywistość pozbawiona jest wszelkich wartości. Opiera się na zakłamaniu we wszystkich dziedzinach życia. Przykładem zakłamania może być kompromitowane przez Wolanda określenie “drugiej świeżości” produktów żywnościowych. Zakłamanie ujawnia się w powszechnej obłudzie, w zatracaniu się pierwotnych znaczeń słów. Przez to bohaterowie tracą rozeznanie, czym jest prawda, sprawiedliwość, wolność, uczciwość.

System totalitarny - dąży do sprawowania całkowitej kontroli nad społeczeństwem, niszczy indywidualność, bezwzględny, narzuca sposób myślenia, oceniania, odbiera człowiekowi możliwość sprzeciwu, krytyki, wychowuje ludzi niezdolnych do samo dzielnego myślenia, ludzi zastraszonych.

Życie w Moskwie jest zbiurokratyzowane, podporządkowane przepisom. Jakość życia pozostawia wiele do życzenia - brak mieszkań, pieniędzy. Wprowadzenie do rzeczywistości pozornie moralnej logiki demaskuje postawy ludzi.

Bułhakow w ośmieszający, satyryczny sposób opisuje rzeczywistość. Świadome i celowe zdeformowanie świata aby ujawnić jego absurd, absurd zniewolenia człowieka w imię ideologii nie służącej nikomu.