“PRZEDWIOŚNIE” S. ŻEROMSKIEGO

Przedwiośnie polskiej państwowości

Wiosna to odzyskanie wolności, rozkwit na nowo państwa polskiego po 123 latach niewoli. Utwór stanowi sumę obserwacji politycznych i społecznych, państwowości, która narodziła się na nowo. Konfrontacja mitu szklanych domów z rz e czywistością.

Śledząc losy Cezarego Baryki można zauważyć jak różne środowiska poznał.

• Ziemiaństwo
• życie urozmaicone przejażdżkami, balami, spacerami, romanse, zabijanie czasu, którego nie ma na co spożytk o wać.
• nie zainteresowanie tym co dzieje się w kraju
• monotonne życie ziemiaństwa rządzi się prawami: dobre pochodzenie, etykieta, dobre wychowanie, majątek

• Wieś
• trudne, prymitywne warunki
• nędza wsi prezentowana wyrywkowo - dobitnie sygnalizowane są warunki życia

Przyczyny:

1. od dawna istniejące stosunki społeczne, których nikt nie zmieniał i nikt nie zamierza zmi e nić
2. bierność wyzyskiwanych
3. wyzysk chłopów nie opiera się na gwałcie, bowiem chłopi poddają się, życie wsi toczy się od dawna ustalonym ry tmem.

• Mieszczanie
• nędza klasy robotniczej
• polska krajem policyjnym, więzienia przepełnione, złe warunki, niemożliwe wręcz trakt o wanie więźniów, terror

Niepodległość zaskoczyła Polskę, rząd nie bierze losu kraju w swoje ręce. Nie wiele się zmienia (radykalizujące się klasy robotnicze, bezrobotni umieszczani są w więzi e niach, a rząd nic nie robi aby zapewnić godność Polakom w wolnej suwerennej Po lsce).

Rewolucja

Jest gwałtownym przewrotem społeczno-politycznym, mającym na celu obalenie p a nującego ustroju i wprowadzenia nowego ładu sprawiedliwości społecznej. Założenia rewolucji są więc słuszne, nawiązują do haseł Wielkiej Rewolucji Francuskiej: wo l ność, równość, braterstwo. Jednak wszelkie nagłe zmiany wiążą się też z przemocą i krw awymi walkami..

Rewolucja w Ro sji w 1917 r. obaliła despotyzm carski . Żeromski umiejscawiając akcję w Baku, daje dokładny obraz wydarzeń rewolucyjnych, sugeruje także ich oc e nę. Ocena rewolucji jest niejednoznaczna, co wynika w dużej mierze ze zmienności poglądów głównego bohatera. Dojrzewanie Cezarego sprawia, że zmianie ulegają jego poglądy i sposób patrzenia na świat. Początkowo bohater jako młody człowiek ang a żował się - spontanicznie i bezkrytycznie - w działania rewolucyjne. Rewolucja ozn a czała wtedy dla niego wolność, swobodę, ucieczkę od codziennych obowiązków, bezkarność. Cezary brał udział w masowych spotkaniach, podczas których wygłasz a no przemówienia, a także organizowano samosądy: wiece przeradzały się często w okrutne, samowolne egzekucje więzionych przeciwników (generałów). Działania r e wolucyjne były bezprawiem i okrucieństwem. Rewolucja w Baku wprowadziła nieład i wyzwoliła spory narodowościowe pomiędzy Tatarami a Ormianami. Stopniowo Cez a ry zaczął zauważać ujemne cechy rewolucji. Jednak dalej uważał, że jest ona koniec zno ścią i że pokrzywdzeni ludzie mają moralne prawo do buntu przeciw krzywdzici e lom. Później i ten sąd uległ zmianie. Wyzwolone przez rewolucję spory narodow o ściowe doprowadziły do makabrycznych wydarzeń: masowych mordów, terroru i skrajnej nędzy, która czyniła ludzi oboję t nymi nawet na śmierć.

Obalenie starego porządku nie zapewnia jeszcze wprowadzenia nowej cywilizacji. Te spostrzeżenia potwierdziła później podróż do Polski. Miał wówczas okazję zaobse r wowania Rosji objętej rewolucją. Rosja została ukazana jako państwo pogrążone w chaosie, źle funkcjonujące, całkowicie zdezorganizowane. Obraz rewolucji stanowi ostrzeżenie przed tym, do czego może doprowadzić społeczna krzywda oraz lekcew a żenie problemu, jakim są warunki życia najniższych warstw i nierówności społeczne.

Programy polityczne:

1. komunistów
2. rządowy (Gajowca)
3. bohatera

“GRANICA” Z. NAŁKOWSKIEJ

Nowatorstwo formy

Powieść realistyczna zwykle opowiadała historię podczas której dokonywały się w y darzenia. Skutki podane były zawsze na końcu. Nałkowska rozpoczyna powieść od finału, rozwiązania akcji. Streszczając koniec rozładowuje ciekawość czytelnika. Nie oczekuje on rozwiązania tylko zastanawia się co się stało. Czytelnika mają zainteres o wać różne sytuacje, interpretacje a nie same zdarzenia. Fabuła jest pro sta aby czytel nik mógł zwrócić uwagę na motywy postępowania. Życiorys bohatera daje nam różne możliwości interpretacji. Autorka chce zostawić ocenę bohatera czytelnikowi. Opinie zależą od różnych punktów widzenia. Nie może ona być jednoznaczna. Nałkowska proponuje aby zestawić je wszystkie nawet jeśli są różne. Suma ich może dać jakiś obraz. Nie będzie on jednoznaczny. Zestawienie gestów, różnych punktów widzenia, gromadzenie opinii. Rzeczywistość jest złożona. Głównym zagadnieniem książki jest zestawienie tego co myśli o sobie człowiek a co myślą o nim inni. Autorka kładzie nacisk na to, że nie będzie jednoznacznie charakteryzowała bohatera, stara się po d kreślić swoją obiektywność. Rezygnuje z narz u cenia odbiorcy swojego poglądu.

Prezentacja warstw społeczeństwa

• Ziemiaństwo (Ziembiewicz)
• zubożałe, rodzice Ziembiewicza reprezentują tę warstwę ze wszystkimi jej wadami
• powierzchowność wykształcenia przy jednoczesnym dużym mniemaniu o sobie
• konserwatyści, kultywując staro szlacheckie tradycje podtrzymywali znaczenie klasy do której należą ludzie puści, jałowi, niewykształceni, hołdujący reliktom przeszłości, tkwią w niej
• kultywowanie wypaczonych tradycji szlacheckich, które mogą potwierdzić ich przynależność do prymitywnej już szlachty
• pozory dawnej elegancji i kultury pod którymi nie kryje się żadna treść
• nie umieją się dostosować do obecnych warunków (dlatego zubożeli)
• podsycanie pozorów etykiety dworskiej
• nie potrafią gospodarować, zarządzanie majątkiem jest bezwładne
• herb - jedyny znaczący symbol szlachectwa
• stwarzają sobie świat zbytku, choć w rzeczywistości tak nie jest
• trwają we własnym świecie nie zauważając co się wokół nich dzieje
• nie mają zbyt dużego wpływu politycznego

• Bogacze (państwo Tczewscy)
• dzięki swojemu majątkowi mogą bardziej manipulować losami państwa, wpływać na syt u ację polityczną kraju
• wpływowi, przyjmowali zawsze znakomitych ludzi
• poważni i godni
• sfera ludzi mających możliwości finansowe, opływający w zbytkach - forma wyż szej kultury
• chcąc zrobić karierę trzeba było im podlegać

• Mieszczańs two

* Cecylia, Kolichowska, cukiernik Marian

• stwarzanie pozorów zamożności
• brak świadomości tego, co piękne
• kołtuneria, dulszczyzna
• odnoszą się do ludzi z niższych klas z pogardą
• brak wpływów i perspektyw
• brak prywatności
• hierarchia co to ludzi i zwierząt
• użalanie się nad sobą i nie robienie niczego aby zmienić swoją sytuację

* bogaci inteligenci - Zenon Ziembiewicz

*biedota - Joasia Gołąbska

• Biedota (robotnicy, służba, chłopi folwarczni)
• życie w skrajnej nędzy
• godzą się na takie warunki bo na inne ich nie stać
• brak im podstawowych środków do życia
• żyją w strasznych warunkach (piwnicach)
• nie mają żadnych praw, nie mogą się o nie nawet dopominać
• nie posiadają opieki lekarskiej
• poniżani, szykanowani, wykorzystywani

• Robotnicy (Franek Borbocki)
• gwałtownie domagają się o prawa
• coraz bardziej świadomi swoich praw
• prowadzą manifestacje, strajki
• żądają lepszych warunków życia

Wieloznaczność utworu

Granica na płaszczyźnie społecznej . Podział klasowy odgradzający świat posiadających od świata nędzarzy. Jest między nimi przepaść. Dzielą ich przywileje, możliwości życiowe, prawa, możliwości wpływania na życie. Awans społeczny jest nieosiągalny dla ludzi sfery ubogiej - nieprzekraczalna granica.

Płaszczyzna psychologiczna . Poszukiwanie granic tego co ocenia się obiektywnie a subiektywnie. Sąd jednostki czy opinia zbiorowa. Ze zbioru subiektywnych opinii można zbliżyć się do obiektywnej prawdy.

Granica oddziela prawdę od fałszu.

Płaszczyzna filozoficzna . Mowa tu o możliwościach poznania świata. Człowiek sam sobie narzucił granice. Poznaje świat coraz lepiej, coraz dokładniej. Świat się rozwija. Ruchoma granica poznania.

Płaszczyzna moralna . Linia, której nie powinno się przekraczać aby nie sprzeniewi e rzyć się własnym ideałom, poglądom, by pozostać sobą. Granica kompromisu nie polega na rezygnacji z własnych ideałów. Szukanie ciągle tej bariery, bo przekroczenie jej oznacza fałsz, obłudę w stosunku do samego siebie.

“NOCE I DNIE” M. DĄBROWSKIEJ

• datą graniczną tej powieści jest powstanie styczniowe
• wpływa ono na życie bohat erów
• każde z nich widzi je inaczej

• Barbara
• patriotka
• niechęć i nienawiść do wszystkich i wszystkiego co związane było z zaborcami
• ceniła tych, którzy brali udział w powstaniu; powstanie uważa za bohaterski czyn zbrojny
• ma swoją dumę, honor
• razi ją to, że Bogumił nie chce mówić o powstaniu
• zainteresowała się Bogumiłem ponieważ on brał udział w powstaniu, obdarzyła go szacu nkiem
• specyficzny stosunek miała także do wuja Klemensa, który brał udział w powstaniu
• uważała za swój obowiązek opiekować się nim
• mityza cja powstania (przyczynili się do tego tacy ludzie jak Barbara)
• za mąż wyszła z obowiązku
• Bogumiła traktowała wielokrotnie lekceważąco
• tęskni za miastem
• boi się śmierci
• jest nietolerancyjna
• pełna sprzeczności
• cechuje ją egotyzm

• Bogumił
• ma inny stosunek do powstania
• gdy ono wybuchło był jeszcze młodym chłopcem, musiał bardzo szybko wydor o śleć
• powstanie wywarło na nim ogromne piętno
• starał się wymazać je z pamięci
• bezpośredni kontakt ze śmiercią nauczył go cenić życie, nie miał dużych wymagań, cieszył się chwilą
• powstanie ukształtowało w nim pogląd na życie
• według niego największą wartością człowieka jest praca
• jest realistą, trzeźwo patrzy na świat
• nie ma dużych wymagań od życia
• nie pracował dla pieniędzy lecz z miłości do ziemi i pracy
• często zaniedbywał przez to żonę i dzieci
• starał się pomagać Barbarze lecz rzadko zgadywał jej pragnienia
• kochał Barbarę na równi ze swoją pracą
• dużo wymagał od ludzi ale najwięcej od siebie
• spotyka na swojej drodze wiele przeszkód
• staje na przeciw losowi, jest optymistą
• był o dpowiedzialny za swoje czyny
• bohater pozytywistyczny
• w powieści uosabia mądrość życiową
• kieruje się rozsądkiem

“FERDYDURKE” W. GĄBROWICZA

Powieść ta zrywa z tradycją powieści realistycznej. Posiada niezwykłą fabułę, której zdarzenia są wprawdzie uporządkowane chronologicznie, ale same w sobie są niel o giczne i nieprawdopodobne. Zdarzenia przypominają bardziej sen niż jawę i Gombr o wicz wyraźnie nawiązuje w kompozycji fabuły do techniki onirycznej (sennej) . Uka zane wydarzenia i postacie są w dużej mierze absurdalne i przejaskrawione, i składają się na groteskowy obraz rzeczywistości. Świat ukazany został w krzywym zwierciadle. Postacie są uosobieniem pewnych postaw i zachowań, wyeksponowanych, wyo l brzymionych w nich dla spotęgowania wrażenia. Mamy typowego belfra - Bladaczkę, pensjonarkę, nowoczesną matkę, typowe postacie z rodziny szlacheckiej, parobka. Ich zachowanie jest przesadne i karykaturalne. Stanowią w powieści źródło komizmu. Dwie płaszczyzny interpretacyjne:

• rozważania psychologiczne dotyczące uzależnienia postępowania człowieka, spr o wadzające się do teorii formy w życiu lud zkim
• krytyka międzywojennej rzeczywistości i obyczajowości nadająca utworowi sat y ryczną wymowę

Podstawowym pojęciem, jakim operował Gombrowicz w swoich wypowiedziach o człowieku i świecie była “forma” - to dla Gobrowicza sposób wyrażania siebie i sł o wa, gesty, czyny, decyzje, postawy, styl i sposób bycia. Jest to postawa wobec życia, kształt człowieka określający go wobec świata. Forma jest sposobem kontaktowania się z innymi ludźmi. Tworzy się dopiero w kontakcie międzyludzkim i jest czymś sztucznym, nienaturalnym dla człowieka. Jest nam narzucana z zewnątrz, fałszuje naszą naturę. Forma jest koniecznością, ponieważ każdy człowiek chcąc nawiązać kontakt z innym człowiekiem, mu s i przyjąć jakąś formę, która byłaby dla tamtego zrozumiała. A ponieważ człowiek żyje w społeczeństwie, jest na tę formę skazany, nie może przed nią uciec. Forma jest także sposobem wyrażania własnych poglądów, sposobem przekazania własnego widzenia świata i innych. Na początku utworu narrator wyznaje, ze poszukuje sposobu na wyrażenie siebie. Zdaje sobie sprawę z konieczności znal e zienia dla siebie jakiejś formy, by zaistnieć w społeczeństwie, wśród ludzi, by zostać przez nich dojrzanym i odebranym. Ludzie narzucają sobie wzajemnie sposób bycia (np. belferskie zachowanie Pimki w mieszkaniu narratora sprawia, że zachowuje się on jak uczeń). Ludzie nieustannie zmuszają innych do pewnych zachowań i działań. Ciągła walka o narzucenie własnego światopoglądu (wal k a na miny pomiędzy Miętusem a Pytonem, gwałt przez uszy dokonany na Pytonie). Uczniowie cierpią z powodu narz u cenia im sztucznie formy zdziecinniałej. Forma zdziecinniała zyskuje miano “pupy” . Pupa nadana zostaje uczniom gimnazjum, wytwarza ją zwłaszcza obecność matek za płotem. Z kolei wszelkie społeczne maski, zachowania określane są pojęciem “g ę by” . Gębę przyprawia człowiekowi drugi człowiek lub społeczeństwo. Gombrowicz ma świadomość, że przed gębą nie ma ucieczki.

PROZA BRUNO SCHULZA

Był pod wpływem Ka fki:

• świat nierealny
• akcja nie jest ważna
• dwie płaszczyzny snu i jawy, nie wiadomo gdzie rozgrywa się akcja
• realizm jest zachwiany

• Kreacjonizm

Świat, który kreuje nie jest rzeczywisty. Jest wymyślony. Schulz nie odwzorowuje świata, tylko tworzy swój własny. Pisze swoje utwory tak, że czytając je widzimy świat przez mgłę (kolory, brak konturów, mgła, senność). W jego utworach nie ma jako takiej fabuły, nie jest ona ważna.

• Sensualzim
• odbieranie świata za pomocą zmysłów
• dominują barwy, dźwięki, kształty - oddziaływują na wyobraźnię
• nie ważna jest akcja, fabuła

“PANNY Z WILKA” J. IWASZKIEWICZA - problematyka

1. autobiograficzna
2. u podstaw fabuły legły wspomnienia młodzieńczego pobytu Iwaszkiewicza we dworze w Byszewach, gdzie jako gimnazjalista udzielał korepetycji. Zapamiętane obrazy, osoby, sytuacje wykorz y stał pisząc opowiadanie
3. psychologiczna
4. leży w centrum zainteresowania pisarza. Wiąże się ze skupieniem uwagi na psychice bohatera - jego przeżyciach, rozterkach, wspomnieniach. Świat jest widziany i oc eniany z perspektywy bohatera. Z problematyką psychologiczną wiąże się rozważ anie na temat pa mięci i jej znaczenia.
5. egzystencjalna
6. widoczna jest w zadumie nad życiem i śmiercią, w pytaniach o sens życia i jego istotę. W szukaniu tego co ważne i nieprzemij a jące w ż yciu.
7. filozoficzna
8. towarzyszy zadumie egzystencjalnej i wyraża się prośbą znalezienia ogólnych prawideł rządzących życiem, zrozumienia porządku świata i związków między przeszłością i teraźniejszością.
9. moralna

wyraża się w pytaniach o powinności, obowiązki człowieka, o wartość tego co robi, a także w niepokoju, który towarzyszy bohaterowi, gdy snuje refleksję dotyczącą j e go ż y ciowych dokonań.

“BRZEZINA” J. IWASZKIEWICZA

• miejsce śmierci, wspomnień, miłosnych wzniesień i szczęścia
• niemy świadek wydarzeń
• nie przemija, wciąż trwa
• dla bohaterów jest ostoją spokoju, miejscem, które skłania ich do refleksji
• kształtuje stany psychiczne
• opisy mają charakter impresjonistyczny
• traktowanie świata jako dzieła artystycznego i smakowanie go jako dzieła sztuki
• dramatyczne wydarzenia ukazane w sposób melancholijny
• splatają się śmierć i życie
• Stanisław ciężko chory udowodnił Bolesławowi, że jego życie podobne jest do śmierci
• zainteresowanie teraźniejszością, teraźniejszość góruje nad przeszłością