W Eur opie w tym czasie panowały nastroje przygnębienia i niepokoju. Dla wielu państw wojna zakończyła się klęską, dowiodła też do jakich zniszczeń człowiek jest zdolny. Załamaniu uległ system demokratyczny (dający obywatelom swobody i prawa polityczne, uznający wpływ obywateli na rządy i ich współudział w sprawowaniu wł a dzy). Podważeniem demokracji była rewolucja październikowa 1917 w Rosji, która wprowadziła rządy robotnicze. W Europie pojawiły się faszyzm i komunizm .

I WŚ była potężnym wstrząsem dla ludzi. Rozwój techniki, nauki, wielkich miast, powstanie kina. To wszystko wpłynęło na styl życia, sposób widzenia świata, celów i zadań sztuki. Uzewnętrzniło to się w filozofii.

FILOZOFIE

Intuizcjonizm

Henryk Bergson - akcentował poznanie świata poprzez intuicje . Jego teoria wywarła ogromny wpływ na sztukę.

Pragmatyzm

Wiedza ludzka, kierunki poznania miały mieć charakter praktyczny. Wiliam James - według niego poznane powinno być tylko to co praktyczne i potrzebne w codziennym życiu.

Behawioryzm

(od słowa zachowanie, postępowanie). John Watson . Twórcy tej koncepcji twierdzi li, że człowieka nie można poznać. Człowieka można określić poprzez obserwację jego zewnętrznych ruchów i zachowań, można przewidzieć jego reakcje. Badania duszy są nieskuteczne, ponieważ nie można ich empirycznie sprawdzić. W sztuce człowiek był prezentowany od zewnątrz. Autor nie wnikał w głąb jego psychiki, prz e żyć wewnętrznych.

Zygmunt Freud

Posługiwał się hipnozą, analizą snów, skojarzeń aby badać przyczyny chorób, nerwic. Badał psychikę ludzką i doszedł do wniosku, że jest na złożona. Tworzą ją trzy wa rstwy:

1. ego - kierowanie rozumem, uzależnienie od wymogów społecznych, człowiek w sposób świadomy kontroluje swoim zach owaniem
2. id - strefa popędów spychanych do podświadomości.
3. superego - ze spół norm, wartości utożsamiany z sumieniem

Pomiędzy id (popęd, instynkt) a superego (ideał) tworzy się napięcie. To prowadzi do stresów i chorób psychic znych.

Karol Jung

Kształtował strefę zwaną podświadomością . Uważał, ze tam skrywane są u człowieka pr a gnienia, działania, których nie można odkryć. Dwie odmiany podświadomości:

indywidualna

zbiorowa - oparta na archetypach (praobrazach), czyli utajnionych poglądach i wyobrażeniach pierwotnych odziedz iczonych po przodkach.

Iwan Pawłow

Udowodnił, że u człowieka rządzą odruchy warunkowe i bezwarunkowe . Przewidy wanie reakcji całej zbi o rowości.

Skrajny subiektywizm

Twórcą był Franz Kafka . Świat to potężny koszmar i udręka człowieka z konieczn o ści istnienia w nim. Człowiek jest całkowicie wyobcowany. Świat jest niesłychanie tajemniczy, niepoznawalny. Kafka ukazywał świat z pogranicza snu i jawy ale nie za w sze pojawiał się jako senny koszmar. Wnikliwość psychologicznej analizy bohatera. Tajemniczość świata prezentowan ego jako wizja senna z pogranicza snu i jawy.

KIERUNKI W LITERATURZE

Największe zmiany zaszły w poezji i prozie. Na kształt miały wpływ tendencje ps y chologiczne. Sztuka wymagała aby zobaczyć świat inaczej, subiektywnie, zgodnie z własnym indyw idualnym odczuciem.

Sztuka XX lecia była sztuką rewolucyjną. Sztuką jest wszystko co wyraża uczucie lub widzenie indywidualne świata, nie ma ustalonego kanonu piękna. Wizją sztuki powinno być p o strzeganie świata przez artystę.

Marsel Proust

“W poszukiwaniu straconego czasu”

Obraz świata postrzegany przez autora, osobisty. Prezentacja czasów i ludzi wolnych od trosk, arystokracji oddanych zabawom i miłostkom.

• analiza psychologiczna
• zaburzenie chronologii
• nawarstwiające się wspomnienia, refleksje
• narracja “głąb czasu poprzez retrospekcję”
• subiektywizm

James Joyce

“Ulisses”

Wydarzenia w tym samym czasie dotyczące wielu ludzi. Akcja rozgrywa się w ciągu kilkunastu godzin. Te same wyd arzenia widziane przez wiele osób.

• symultaniczność (jednoczesność wydarzeń)
• monolog wewnętrzny bohatera
• rezygnacja z uporządkowanych zdań

Franz Kafka

• skrajny subiektywizm
• opisywał koszmar i udrękę człowieka wobec niepoznanego świata
• wnikliwy, psychiczny obraz człowieka nieprzystosowanego do życia
• świat tajemniczy, niepoznawalny
• rzeczywistość z pogranicza snu i jawy

Proza psychologiczna

• Andre Gide - “ Fałszerze” , “ Losy Watykanu”
• Wirginia Woolf - “ W stronę latarni morskiej”
• Aldous Huxley - “ Kontrapunkt”
• indywidualizm
• szczególna prezentacja wewnętrznych przeżyć
• odrzucenie wszystkiego co krępuje jednostkę

Sagi rodzinne

• Tomasz Mann - “ Buddenbrookowie”
• du Gard - “ Rodzina Tribauld”
• Maria Dąbrowska - “ Noce i dnie”
• prezentacja w realistyczny sposób krytycznego obrazu całej epoki
• proces polityczno-społeczny zaprezentowany na przestrzeni wielu lat
• narrator prezentował ten proces na przykładzie rodziny, opisując dzieje poszcz e gólnych jej członków

KIERUNKI ARTYSTYCZNE

Istnieje wiele kierunków artystycznych. Wszystkie nowe poprzedzone były teoretyc znymi programami w formie manifestów i deklaracji.

Ekspresjonizm

Rozkwit w latach 1910-25. Pojawił się w epoce poprzedniej, lecz dopiero teraz doszedł do głosu.

• siła i gwałtowność wyrazu
• deformacja obrazu rzeczywistości
• sztuka miała wywoływać wstrząs u odbiorcy, miała być krzykiem duszy
• nie powinna naśladowywać świata
• dążenia do wyrażania bogactwa psychiki ludzki ej
• spontaniczność artysty
• sztuka jest wyrazem duszy
• dobór słów o silnym zabarwieniu emocjonalnym
• elementy brzydoty
• język wypowiedzi daleki od potocznego, zawiera cechy wzniosłości

Futuryzm ( skrajna awangarda)

Twórcą jest Filippo Marinetti. W 1909r. ogłosił swój I manifest pt. “ Futuryzm”

• pochwała energii
• odrzucenie przeszłości, patrzenie tylko w przyszłość
• pogarda dla dotychczasowych wartości
• fascynacja tym co nowe, cywilizacją, urbanizmem
• żądanie nowej estetyki, nowego ideału piękna związanego z cywilizacją i techniką
• oryginalność i wyjątkowość nawet za wszelką cenę
• odrzucali zasady gramatyki i interpunkcji uważając to za jarzmo krępujące swob o dę w ypowiedzi
• zabawa słowem
• prowokacja
• dynamizm, energia, gwałtowność, wulgaryzm

Polski futuryzm miał dwa ośrodki

1. W arszawę ( Anatol Stern , Aleksander Wat )
2. Kraków

Stanisław Młodożeniec

“Wiek XX”

• nazwy wynalazków dużymi literami
• fascynacja tym co nowe
• neologizmy - w skojarzeniu z pozostałymi wyrazami tworzą element zaskoczenia
• gra słów

Tytus Czyżewski

Bruno Jasieński

“But w butonierce”

• do mnie świat należy, kpina z poetów, tradycji
• podmiot liryczny mówi sobie, ze jest genialny, jest młody, lekceważy cały świat
• według niego ludzie jeszcze nie dojrzali, nie dba o tych co nie dążą za postępem, są oni mu obojętni
• to co nowe daje człowiekowi większe możliwości
• uśmierca za życia innych twórców, wtedy uważanych już za klasyków (np. Staffa)

“Rzygające posągi”

• sztuka odeszła, nadchodzi wolny czas; posągi - tradycja; rzygające - obraza, kpina
• prowokacja
• podmiot liryczny zamierza w yzwolić poezję z szablonu, w który popadła

“Miłość na aucie”

“Trupy z kawiorem”

“Nóż w bżuhu”

Dadaizm (skrajny futuryzm)

Nie rozwinął się w Polsce (wojna była okazją do odzyskania niepodległości - nie była dla Polaków absurdem)

• negowanie wszystkiego
• wykp ienie tego co było dotychczas wartością
• odrzucenie ograniczeń składni, ortografii, gramatyki, interpunkcji - znamienie wo l ności absolutnej

“Bełkot dadaistyczny” - Tristian Tzara pisał jak stworzyć utwór literacki

Surrealizm (rozwinięcie dadaizmu)

“ Manifest surrealistyczny” - Andre Breton

• wyzwolenie sztuki z rozumu
• utwór artystyczny to wytwór ludzkiej wyobraźni bez udziału jego autora, miał być wytw o rem podświadomości
• dzieła sztuki to zapis wyobraźni
• utwory z pogranicza snu i jawy, operujące obrazami, nie powinny być interpret owane sposób rozumowy

Neoklasycyzm

• łączy klasyczną tradycję literacką i poezję symbolistów
• Paul Valery wnosił do poezji pierwiastek intelektualny

Nurt poezji czystej

• autorem był ksiądz Henryk Bremond
• poezja jest poza granicami sensu
• nie nazywa niczego
• jest odzwierciedleniem wrażliwości, uczuć
• doświadczenie mistyczne

Wszystkie kierunki mają wspólne cechy:

1. bunt przeciw zastanej rzeczywistości, także w sztuce, niechęć, opozycja
2. wyzwolenie człowieka, psychiki spod jarzma jakichkolwiek kan onów (estetycznych, moralnych, religijnych)
3. odświeżenie języka literackiego poprzez zwrot ku wyobraźni, psychice
4. bunt zaprezentowany wszędzie w podobny sposób
5. obrona przed rzeczywistością jako atak, który ma zdumieć, zaszokować odbiorcę