"Monachomachia" jako poemat heroikomiczny. Dwa źródła komizmu. Geneza utworu. Obyczajowość i mentalność środowiska zakonnego. Obraz degradacji miast. Pojęcia: satyra, parodia, oktawa.

Poemat - wieloczęściowy duży utwór wierszem, epicki lub liryczny, jak np. "Iliada ", "Odyseja", "Transakcja wojny chocimskiej".

HEROIKOMICZNY = HEROICZNY + KOMICZNY

Poemat heroikomiczny - parodystyczny, komiczny odpowiednik eposu rycerskiego, wykorzystujący podniosły styl narracji do opowiedzenia błahej historii. Komiczny efekt polega na ośmieszeniu przedmiotu opowiadania, skutecznie opierającego się wysiłkom uwznioślenia i heroizacji, wykpiwaniu podniosłego stylu eposu przez ukazanie jego konwencjonalności.

"Monachomachia" jest dłuższym utworem wierszowanym o tematyce bohatersko-śmiesznej. Składa się z pięciu pieśni, a każda z nich ze strof ośmiowersowych, tzw. OKTAW. Cały tekst zakończony jest epilogiem - pieśń VI.

Tematem "Monachomachii" jest wojna mnichów. Wojnę tą wywołała mitologiczna, grecka bogini - Eris, bogini niezgody (podobnie jak w "Iliadzie")

W utworze tym narrator zapowiada temat w sposób żartobliwy. Mówi o śmiechu, który może być tą opowieścią wywołany.

Mnisi są zdenerwowani, zdumieni rozruchem. Wstają wcześniej. Boją się i są przerażeni. Są przeciwieństwem herosów i "Iliady", a w bójce używają wszystkiego, co znajdzie się pod ręką, np.: sandałów, kufli, szklanek, krzeseł, ksiąg świętych.

W "Monachomachii" mowa jest o "wojnie" karmelitów i dominikanów wciągniętych w dysputę, która kończy się zgodą, po przyniesieniu pucharu wina.

Wydarzenia rozgrywają się w bardzo pobożnej mieścinie

"W mieście, którego nazwiska nie powiem,

Nic to albowiem do rzeczy nie przyda"

na co wskazuje ilość pobudowanych w niej klasztorów). Zamieszkują ją ludzie, których narrator nazywa "wielebnym głupstwem", czy "świętymi próżniakami" (oksymoron).

"trzy karczmy, bram cztery ułomki,

Klasztorów dziewięć i gdzieniegdzie domki".

Taka jest właśnie spuścizna czasów saskich.

Opisane, przedstawione sytuacje charakteryzują bohaterów. Mnisi ubierają się w habity. Chodzą boso lub w sandałach. Przepasują się pasami. Żyją w dostatku, nic nie robią. Jedzą, piją i żyją powoli. Najmniejsze poruszenie jest rozruchem, który mąci ich spokój. Są otyli.

W obliczu rozruchu mnisi myślą o własnym podniebieniu i łakomstwie.

Podmiot liryczny krytykuje świat mnichów, którzy żyją w tak dużej liczbie i są leniwymi, łakomymi ludźmi, w których zanika duch religijny. Mają o sobie wygórowane mniemanie. Rozpiera ich pycha i duma. Konkurują z innymi zakonami (co jest przeciwne z zasadami chrześcijaństwa).

W trakcie dysputy ojciec - przeor wypowiada się długo i zawile. Jego styl wypowiedzi przypomina zawiły styl barokowy. Przeor mówi dużo, choć to, co mówi, nic nie znaczy.

Dysputa teologiczna to nie rozprawa uczonych mężów, ale potyczka na słowa, które nic nie znaczą.

Ignacy Krasicki zarzuca im bezmyślność i powierzchowność wiedzy. Mimo iż sam był biskupem ośmieszył i skrytykował w swoim utworze (wydanym anonimowo) zakonników. Utwór wywołał ogromny skandal.

Krasicki uważał, że prawdziwa cnota nie boi się krytyk! Śmiech wywołany tym utworem ma być życzliwy i dobroduszny, a nie zjadliwy. Dlatego Krasicki traktuje życzliwie społeczeństwo duchowne, choć wytyka mu wady.

Duchowieństwo zarzuciło anonimowemu autorowi bluźnierstwo.

W niedługim czasie ukazała się "Antymonachomachia" (wydana również anonimowo), w której Krasicki odwołuje zarzuty postawione duchowieństwu, ale w ten sposób, że akcenty krytyczne jeszcze bardziej się zaznaczają. Przedstawia jeszcze bardziej krytyczny obraz mnichów.

PODOBIEŃSTWA "ILIADY" I "MONACHOMACHII"

•  temat (wojna);

•  przyczyna i powód (grecka bogini - Eris);

•  zapowiedź tematu utworu (zawarta w obu przypadkach w inwokacji, na początku utworu);

•  obecność scen batalistycznych.

RÓŻNICE "ILIADY" I "MONACHOMACHII"

"ILIADA" "MONACHOMACHIA"

.styl podniosły. .Postacie to bohaterscy herosi. .Broń - włócznie, tarcze, hełmy, zbroje, miecze. .styl żartobliwy. .Postacie to wątli i bojaźliwi mnisi. .Bronią było wszystko to, co w danej chwili znajdowało się pod ręką. Dysputa teologiczna przeradza się w zwyczajną bijatykę, w której orężem są przedmioty domowego użytku.

Podobieństwa świadczą o tym, że Ignacy Krasicki korzystał świadomie z pewnych ustalonych tradycji literackich. Różnice wskazują na to, że narrator pragnie ośmieszyć to, o czym pisze i tych, o których jest mowa w "Monachomachii".

Ignacy Krasicki naśladuje - ośmieszając, co można by nazwać parodią lub karykaturą. Czyni parodię, karykaturę poematu heroicznego, np. "Iliady", czy "Transakcji wojny chocimskiej". Ignacy Krasicki sięgnął po parodię, by ukazać pewne przywary, cechy ludzi. Nie natrząsa się z nich samych, ale z cech, którym te osoby się charakteryzują. Śmiech to nauka i narzędzie walki z wadami ludzi (tutaj ze środowiskiem mnichów).

"Monachomachia" ma charakter moralny, przez ośmieszenie wad autor naucza. Ośmiesza to, co złe.

" I śmiech niekiedy może być nauką,

Kiedy się z przywar, nie z osób natrząsa,

I żart dowcipną przyprawiony sztuką

Zbawienny, kiedy szczypie, a nie kąsa;

I krytyk zda się, kiedy nie z przynuką,

Bez żółci łaje, przystojnie się dąsa.

Szanujmy mądrych, przykładnych, chwalebnych,

Śmiejmy się z głupich, choć i przewielebnych" (pieśń V)

"Monachomachia, czyli Wojna mnichów" powstała prawdopodobnie w Berlinie (wg Literackiej legendy w poczdamskim apartamencie Woltera) pomiędzy końcem 1776 a wiosną 1777; 1778 ukazały się dwie bardzo niepoprawne edycje bezimienne wg Różnych rękopisów.

Parodia nie jest tu jednak celem, ale narzędziem antysarmackiej, wymierzonej w niepomierne rozmnożone na ziemiach polskich klasztory, zwłaszcza zakonów żebraczych, ostoję ciemnoty, nieróbstwa, opilstwa, a poprzez "wielebne głupstwo" godzącej w gospodarkę i kulturalne zacofanie prowincji. Istotną materię stanowi więc rzeczywistość w RP.

O mentalności i zachowanie się mnichów świadczy choćby fragment:

"Ojciec Hilary obudzić się raczył"

a w monologach mnichów doprowadzające do autokompromitacji życia klasztornego zauważamy, np. gdy brat Elizeusz radzi sięgnąć do uczonych ksiąg, aby w ten sposób ujawnić stosunek klasztoru do zasobu wiedzy:

"Trzeba się uczyć. Wiem z dawnej powieści,

Że tu w klasztorze jest biblijoteka (.)

Był tam brat Arnolf lat temu trzydzieści."

Nadając poematowi pozorną wzniosłość Krasicki sparodiował własny hymn "Hymn do miłości ojczyzny" - przerobiony na hymn pijacki:

"Wdzięczna miłości kochanej szklenice!

Czuje cię każdy i słaby, i zdrowy;

Dla ciebie miłe są ciemne piwnice,

Dla ciebie znośna duszność i ból głowy."

Podobnie krytyka kleru widoczna jest w momencie wniesienia " dzbanu nad dzbany ", na którym namalowane są sceny oddające cztery pory roku:

•  wiosna - pleban dostaje dary;

•  lato - trwa kiermasz parafialny;

•  jesień - pleban kontent z dziesięciny;

•  zima - pleban z intratną kolędą).

Nie dziwne, że poemat wywołał skandal, ale czy " Prawdziwa cnota krytyk się nie boi "?

temat krytyka wad kleru (karmelicie i dominikanie)

postacie dwa skłócone zakony, pomiędzy którymi dochodzi do bitwy, lecz godzi ich wspólna namiętność do dobrych trunków

cel wyszydzić opilstwo, obżarstwo, wygodnictwo tych duchownych, którzy zapomnieli o swoich prawdziwych obowiązkach

Cel "Antymonachomachii" Rzekomo odwołać "Monachomachię", lecz naprawdę pogłębić krytykę.

Satyra - utwór literacki, który ośmiesza wady i przywary ludzkie (zarówno indywidualne, jak i grupowe), obyczaje, idee, stosunki społeczne, instytucje publiczne, stanowiska, konkretnych ludzi, cechy ich owy, zachowania. Satyra ma charakter krytyczny. Posługuje się środkami komicznej deformacji, karykaturalnym pomniejszeniem lub wyolbrzymieniem, dowcipem, ironią, kpiną, szyderstwem. Czasem zmierza do ujęć groteskowych.

Autor satyry, ośmieszając i piętnując wady, nie podaje zazwyczaj nowych, własnych rozwiązań, ale poprzestaje na zamanifestowaniu poczucia nieprzystawalności własnych wyobrażeń o właściwym stanie rzeczy do opisywanej rzeczywistości. Zadanie satyry polega na negowaniu tego, co jest, na przedstawieniu ludzi i zjawisk w "krzywym zwierciadle".

Parodia - najbardziej wyrazista forma stylizacji stosowana w wypowiedziach naśladujących cudzy styl w celu ukazania jego śmiesznych stron, ograniczeń, maniery.

Oktawa - strofa ośmiowersowa o układzie rymów abababcc . W tradycji polskiego wiersza jest przeważnie jedenastozgłoskowcem/