Rola dworu w rozwoju kultury. Obraz kultury dworskiej w literaturze polskiej i europejskiej. Etykieta dworsko - rycerska. Kobieta w kulturze średniowiecza. Typowe gatunki literatury świeckiej.

Rola dworu w rozwoju kultury :

Kulturę duchową i materialną w średniowieczu tworzył głównie Kościół. Rywalizować z nim mogła tylko jedna instytucja - dwór królewski lub książęcy. Na dworze jednak do świeckich należało tylko władanie mieczem i dysponowanie nim. Turnieje, gonitwy, pojedynki były domeną książąt i rycerzy. Społeczeństwu świeckiemu zawdzięcza więc średniowiecze kulturę rycerską, która charakteryzowała się :

- pojawieniem się wzoru ideowego - rycerza idealnego

(a więc m.in. kultywowaniem pojęcia honoru jako najważniejszej cechy człowieka)

- powstaniem epopei rycerskiej

Dwory królewskie wraz z ich mieszkańcami były również często tematem powieści dziejopisarskich ( Kroniki Galla Anonima, Kadłubka, Jana Długosza).

W środowisku dworskim obowiązywać również zaczęły pewne normy obyczajowe, które z koleji były powodem powstania wielu dzieł o charakterze dydaktycznym (traktaty, mowy).

Obraz kultury dworskiej w literaturze :

1. europejskiej:

a) dworskie utwory obyczajowe

-"Hofzucht" (obyczaje dworu) Tannhäuser XXIII w.- Niemcy

-"Cortesie"(Dworności) Bonvesin de la Riva - Włochy

b) żywoty władców i rycerzy

- Einhard : "Życie Karola Wielkiego" -

- Wilhelm z Armoryki : "Czyny Filipa Augusta" - Francja

- z "Kroniki" Nestora : "Charakterystyka Jarosława Mądrego" - Rosja

- Anna Komnena : "Aleksjada" - o dziejach panowania Aleksa I Komnena (ojca Anny) -Bizancjum

2. polskiej :

a) poematy stanowe - satyryczne opisy wad i przewinień różnych grup ludzkich m.in. panów, dworzan np: "Antigameratus" (=nierządnik)

b) Poematy opisujące rytuały zachowań dworskich np:

"Wiersz o zachowaniu się przy stole" Przesława Słoty

c) kroniki, legendy

np:

- fragment o chorobie zgonie i pogrzebie Kazimierza Wielkiego w "Kronice Wielkiej" Janka z Czarnowa

- opisy wielu obrzędów dworskich jak: koronacje, zaślubiny, ingresy, przysięgi, hołdy lenne

Typowe gatunki literatury świeckiej :

I. PROZA

1.Epika rycerska

chansons de geste - pieśń o czynach bohaterskich, kreująca bohaterów jako rycerzy doskonałych

a) Anglia - epopeja "O królu Arturze i rycerzach Okrągłego Stołu"

(Artur - legendarny król Celtów)

b) Niemcy - epopeje wykorzystujące starodawne germańskie podania i legendy

np: "Pieśń o Nibelungach"

c) Rosja - staroruski (XII w.) poemat "Słowo o wyprawie Igora"

d) Hiszpania - "Pieśń o Cydzie"

(Cyd - bohater walk z Maurami)

e) Francja - "Pieśń o Rolandzie" - uznawana za najwybitniejszą epopeję rycerską

f) Polska - utwory o Zawiszy Czarnym z Grabowa

2. Proza narracyjna

a) Romanse rycerskie i miłosne

- cykl O królu Arturze i rycerzach Okrągłego Stołu

- Dzieje Tristana I Izoldy

b) powiastki budujące - o treści prawno-pouczającej

3. Listy miłosne

4. Dziejopisarstwo - historie, gestie (opisy bohaterskich czynów znanych postaci)

Gall Anonim - Kronika Polska

Wicenty Kadłubek - Kronika Polska

Jan Długosz - Historia Polonica

II. POEZJA ŚWIECKA

1. poematy obyczajowe - spełniające funkcje wychowawczo - dydaktyczne

np: "O zachowaniu się przy stole"

2. poematy nawiązujące do nurtu poezji satyrycznej

np: "Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią"

- fascynacja śmiercią (dance macabre)

- zastosowanie alegorii - plastycznego przedstawienia pojęć abstrakcyjnych

3. poematy stanowe (satyryczno - moralizatorskie)

- utwory literackie rozwijające ideę grzechów stanowych (satyryczne opisy przewinień pojedynczych stanów, często wierszowane)

4. poematy o tematyce historycznej

np: "Wiersz o zabiciu Andrzeja Tęczyńskiego"

- ma charakter dokumentu - utrwala faktyczne wydarzenia

5. wiersze mnemotechniczne

- Jakub Parkoszowic - ułożył zbiór pewnych zasad ortograficznych w formie wierszy mnemotechnicznych

- mnemotechnika - nauka przez zapamiętywanie rymów

6. drobne formy poetyckie

- epitafia literackie (Nagrobek Bolesława Chrobrego)

- krótkie utwory epigramatyczne - różnej treści, umieszczane na marginesach bądź okładkach ksiąg

Etykieta dworsko - rycerska :

Środowiska dworów monarszych oraz panów feudalnych w Europie dojrzałego średniowiecza kultywowały wypracowany w szczegółach i przekazywany z pokolenia na pokolenie rytuał zachowań. Dotyczył on obyczajów z różnych dziedzin życia np:

- zachowania się w stosunku do dam

- rad dotyczących dbałego ubioru

Szczególną wagę zwracano na rytuał biesiadowania. Powstało na ten temat wiele dzieł w całej Europie np: traktat "Tishzucht" w Niemczech, "Book of Nurture"(Księga Biesiadowania) w Angli, "O chlebowym stole" Przesława Słoty w Polsce

Ustalone przepisy w tych utworach dotyczyły między innymi :

- odmawiania modlitwy przed posiłkiem

- zajmowania przy stole właściwego miejsca

- mycia rąk przed jedzeniem

- taktownego zabierania głosu

- usługiwania damom i.t.p.

Niektóre z zakazów to :

- zakaz sapania, mlaskania, spluwania na serwetę

- zakaz krytykowania potraw, usypiania przy stole

- zakaz wyrzucania ogryzionych kości do wspólnej misy (należało je ciskać pod stół)

Oprócz należytego zachowania przy posiłku, prawdziwy "pan" powinien :

- być skromny, nie zabiegać o zbyt wiele

- być wiernym Bogu i ojczyźnie

- być szlachetnym i lojalnym, zjednywać sobie ludzi

- dbać o wygląd zewnętrzny

- mieć swój honor i dumę

- być wierny i oddany damie swojego serca

- być obowiązkowy, konsekwentny i uczciwy

Kobieta w kulturze średniowiecza

W średniowieczu istniał rycerski kult kobiet, którego echa dotarły również do Polski. Niewiasty uważane były za największy skarb na świecie. Były one źródłem radości, więc należało je szanować i wychwalać ich zalety. Ten, kto ganił damę, sprowadzał na siebie zgubę :

"Boć jest korona czsna pani,

Przepaść by mu, kto je zgani"

Majestat niewiasty był również wielokrotnie przedstawiany w formie pięknych obrazów i posągów. Przez rzeźbiarzy staropolskich został wykształcony typ tzw. pięknych Madonn, jak np: Madonna z Krużlowej